تب رسیدن سریع به اندام ایدهآل، بازار داروهای تزریقی کاهش وزن را از مطب پزشکان به شبکههای اجتماعی، سالنهای زیبایی و باشگاهها کشاندهاست؛ بازاری که اینروزها با وعده کاهش ماهانه سه تا چهار کیلوگرم وزن درماه بدلیل ناآگاهی خطرهای جسمی بسیاری را برای مصرف کنندگان به دنبال دارد.
به نقل از ایرنا، درماههای اخیر تب رسیدن سریع به اندام ایدهآل، بازار آمپولهای لاغری را به حدی داغ کرده که مردم با حضور در برخی داروخانهها نسبت به دریافت بدون نسخه آن و تزریق در همان محل اقدام میکنند، مشاهده صحنههای خلق شده توسط افرادی که اضافه وزن دارند بدلایلی همچون کمبود وقت برای ورزش یا ناتوانی در گرفتن رژیمهای غذایی با توجیه هزینههای بالای برخی برنامههای آن، پرخوری عصبی و مواردی از این دست، بر سبقت بازار تبلیغات بر آگاهی بخشی به مردم دلالت دارد.
بنابر اظهار پزشکان متخصصان، آمپولهای لاغری که پرفروشترین آنها در داروخانههای بوشهر با نامهای تجاری تیزپاتاید و اسپارتینا به فروش میرسد با تقلید از هورمونهای تنظیم اشتها و کند کردن تخلیه معده فرآیند سیری زودهنگام را ارائه میکند و میتواند کاهش وزن چشمگیر را برای مصرف کننده به دنبال داشته باشد، با این حال این ترکیبات معجزهای بیخطر یا ابزار لاغری موضعی و زیبایی نیستند و اثر هورمونی و متابولیک عمیق دارند و مصرف بدون بررسی و تجویز پزشک، خطر اختلال شدید گوارشی، آسیب کیسه صفرا و پانکراتیت دارد.
سه نسل دارو و خط قرمزها
دکتر عبدالحسین نیکروش، فوقتخصص غدد و متابولیسم و رتبه اول بورد فوقتخصصی کشور، این داروها را «آگونیستهای گیرنده پپتید شبهگلوکاگون-۱» ( GLP-۱ RAs ) میداند که در سه نسل به بازار عرضه شده؛ اما با اصلاح ساختاری، نیمهعمر داروییاش بسیار طولانیتر از فرم درونزاد شدهاست.
نسل اول و روزانه لیراگلوتاید است؛ ویکتوزا برای دیابت و ساکسندا برای مدیریت وزن، نسل دوم و هفتگی سماگلوتاید است؛ “اوزمپیک” برای دیابت بزرگسالان که به گفته او تأییدیه بالای ۱۰ سال برای اطفال نیز دارد و “وگووی ” که اختصاصی چاقی است. نسل نوین، تیرزپاتاید با مونجارو و زپباوند، آگونیست دوگانه GLP-۱ و GIP است که کاهش وزن عمیقتری بر جای میگذارد.
نیکروش اثربخشی را این داروها را در سه وجه اثر بر هیپوتالاموس و خاموش کردن ولع غذایی (Food Noise)، کندی تخلیه معده و سیری ممتد و تنظیم ترشح انسولین وابسته به گلوکز تعریف کرد و ادامه داد: در مطالعه ۶۸ هفتهای STEP-۱، سماگلوتاید هفتگی میانگین ۱۴.۹ درصد و در SURMOUNT-۱ تیرزپاتاید ۲۰.۹ درصد کاهش وزن دادهاست.
به تصریح نیکروش، سابقه فردی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید (MTC)، سندرم نئوپلازی متعدد اندوکرین نوع دو (MEN ۲) و سابقه حساسیت و آنافیلاکسی به دارو، ممنوعیت مطلق مصرف است.

پیامدهای مصرف خودسرانه
رتینوپاتی دیابتی احتیاط ویژه میخواهد زیرا بهبود ناگهانی قند، مطابق SUSTAIN-۶، ممکن است آسیب عروق شبکیه را زودتر تشدید کند و فوندوسکوپی پیش از شروع اجباری است.
همچنین سابقه پانکراتیت و بیماری روانپزشکی با افکار خودکشی نیز در فهرست احتیاط است، همزمانی با انسولین یا سولفونیلاورهها خطر هیپوگلیسمی شدید دارد و دوز را فقط پزشک باید تنظیم کند.
این پزشک متخصص عوارض شایع را تهوع و استفراغ مداوم، اسهال یا یبوست مقاوم و در موارد حادتر گاستروپارزی عنوان کرد و ادامه داد: عوارض پرخطر شامل پانکراتیت حاد با درد کمربندی بالای شکم و انتشار به پشت، سنگ و التهاب کیسه صفرا بر اثر کاهش شدید کالری و کندی حرکات صفراوی، و نارسایی حاد کلیه ناشی از بیآبی است.
وی با استناد به بیانیه انجمن بیهوشی آمریکا، تأخیر تخلیه معده حتی پس از ساعتها ناشتایی خطر آسپیراسیون ریوی در جراحی ایجاد میکند و دارو باید پیش از عمل قطع شود.
نیک روش، درباره چاقی سارکوپنیک گفت: در کاهش وزن سریع ناشی از این آمپولها، بین ۲۵ تا ۴۰ درصد از وزن کاستهشده میتواند از جنس بافت عضلانی باشد و مصرف خودسرانه بدون پروتکل ورزشی مقاومتی و بدون محاسبه علمی مصرف پروتئین، سبب افت شدید سوختوساز پایه میشود و پس از قطع دارو، وزن از دسترفته بهصورت توده چربی مضر بازمیگردد.
وی گفت: ارزیابی نشدن بیماری زمینهای، سوابق خانوادگی سرطانهای غددی و فلج گوارشی نیز از عواقب تزریق بینسخه در آرایشگاه و مرکز غیرمجاز است.
هشدار غذا و دارو
سازمان غذا و دارو اعلام کرده بسیاری از آمپولهای بازار آزاد و فضای مجازی، از جمله مونجارو با ماده فعال تیرزپاتاید، در فهرست رسمی داروهای مجاز کشور نیست و عرضه خارج از داروخانه قاچاق است و پیگرد دارد.
با توجه به اینکه این فرآورده به یخچال نیاز دارد و فروش در آرایشگاه یا باشگاه، امکان فساد یا سمی شدن بر اثر تغییر دما را بالا میبرد و مصرف آنها میتواند جبرانناپذیر باشد.
علاوه براین باتوجه به گزارش نمونههای تقلبی، نظام پزشکی در نامه به رؤسای نظام پزشکی کشور، تجویز و تزریق خارج از فهرست رسمی را ممنوع کردهاست.
به همین دلیل متخصصان غدد معتقدند: تجویز فقط برای گروهی خاص با شاخص توده بدنی ۳۰ و بالاتر یا اضافهوزن همراه دیابت پس از آزمایش دقیق مجاز است.
در این ارتباط مسیر مطمئن، داروخانه معتبر و نسخه الکترونیک یا کاغذی است و ادعای بدون نیاز به نسخه نخستین نشانه تقلب یا قاچاق محسوب می شود و تخلف باید به معاونتهای غذا و داروی دانشگاههای علوم پزشکی یا سامانه تیتک گزارش شود.

ضرورت درمان چاقی بر سلامت بیمار، نه فروش دارو
نجمه حاجیانی، متخصص تغذیه گفت: این داروها برای همه افراد دارای اضافهوزن مناسب نیستند و باید پس از بررسی وضعیت سلامت، با تجویز پزشک و همراه با اصلاح تغذیه و فعالیت بدنی مصرف شوند.
وی ادامه داد: داروهای گیرنده جی ال پی ۱ ابتدا برای دیابت و اثر بر اشتها تولید شدند، اما بتدریج کاربردشان به کاهش چاقی گسترش یافت. آنها رعایت تغذیه را آسانتر میکنند، اما نباید جایگزین رژیم غذایی، ورزش و اصلاح سبک زندگی شوند.
حاجیانی اضافه کرد: کسی که اضافهوزن محدود دارد و با تغذیه و تحرک میتواند وزن کم کند، نباید فقط برای سرعت سراغ دارو برود؛ زیرا ممکن است زیان مصرف برای آنها بیش از منفعت آن باشد.
این متخصص تغذیه معتقد است که بررسی برای افراد با شاخص توده بدنی بالا و بیماری همراه چاقی مطرح است و باید معلوم شود تلاشهای قبلی چرا شکست خورده است و نمیتوان نسخه یکسانی برای همه مراجعهکنندگان در نظر گرفت.
قند و چربی، آنزیم کبد، کلیه و کمبودهای تغذیهای کنار شرح حال قرار میگیرند و سابقه تیروئید، پانکراس و کیسه صفرا باید دیده شود، همچنین در دیابت و فشار خون، نیاز دارویی با کاهش وزن ممکن است عوض شود و ادامه بیارزیابی خطر افت قند یا فشار دارد.
برنامه بارداری، شیردهی و قصد بارداری هم باید با پزشک و مراقبتهای مربوط تنظیم شود.
حاجیانی شروع ان داروها با از دوز بالا را رد کرد و گفت: اینکه به فردی با وزن بالا توصیه شود درمان را از دوز بالاتر آغاز کند تا زودتر نتیجه بگیرد، رویکرد درستی نیست و شروع درمان و تغییر دوز باید بر اساس دستور مصرف دارو، میزان تحمل و وضعیت بیمار انجام شود.
وی یادآورشد: تداوم تهوع، اسهال، یبوست، دلدرد و دلپیچه میتواند کمآبی و ضعف شدید بسازد، هدف، وزن سالم است نه عدد ترازو به هر قیمت؛ چون کاهش سریع عضله را هم میبرد و عضله برای سوختوساز لازم است.
این متخصص تغذیه، نگرانی نسبت به این داردوها در بوشهر را مصرف بدون بررسی، برنامه غذایی و پیگیری عنوان کرد و افزود: حتی برخی نامزد درمان نیستند اما با توصیه اطرافیان یا تبلیغ مجازی عارضه میبینند؛ بعضی واجدان شرایط هم با شنیدن همین روایتها از درمان مفید فاصله میگیرند.
حاجیانی بیان کرد: رسیدن به وزن مطلوب پایان مراقبت نیست و اگر انتخابهای غذایی و عادتهای روزانه اصلاح نشود، اتکا به آمپول بهتنهایی نمیتواند نتیجه پایدار ایجاد کند، از سویی برخی به حمایت روانشناختی برای تغییر رفتار خوردن نیاز دارند.
وی این دارو را معجزه قرن خواند و اظهارکرد: اما باید درست استفاده و پیش از تزریق خودسرانه به این امر توجه شود که ارزشمندترین دارایی انسان هرگز نباید فدای اضافه وزن و تبلیغات عدهای سودجو شود.

نتیجه دو روش استفاده با مجوز پزشک و خودسرانه
گروهی بهخاطر پرخوری عصبی رژیم را ادامه نمیدهند، برخی با چاقی شدید، کمردرد و پادرد از ورزش خستهاند و فشار روانی هم در مواردی وزن را بالا برده است، تبلیغ کاهش ماهانه سه تا چهار کیلوگرم، بینیاز از ورزش و رژیم سخت، در این میان شنیده میشود؛ بویژه وقتی برخی رژیمها به آجیل و مکمل گران وابستهاند و پیکرتراشی گاه ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان تمام میشود.
“هستی”، یکی از کسانی است که از این دارو استفاده کرده و بنابر اظهار خودش پس از برآورد هزینه جراحی و با رنج اضافهوزن و درد مفصل، به آمپول روی آوردهاست؛ چون پرداخت ماهانه حدود ۱۰ میلیون تومان برای دوزهایی مانند ۲.۵ میلیگرم را نسبت به جراحی بهصرفهتر و شبیه قسط میدانسته است.
تفاوت نتیجه روشن است. مصرف زیر نظر پزشک، با تنظیم دوز و مکمل، افتادگی شدید پوست و ضعف مفرط نیاورده و حتی ورزش را به زندگی برگردانده است. مصرف بیتجویز اما با تحلیل عضله، افتادگی پوست، پیرتر شدن چهره، ریزش شدید مو و ضعف همراه بوده است. اثر کارآزمایی، مجوز خرید غیررسمی نیست و پیگیری درمان به اندازه شروع آن اهمیت دارد.

نسخه، تنها میانبر
تنها مسیر مطمئن تهیه دارو، مراجعه به داروخانههای معتبر و ارائه نسخه الکترونیک یا کاغذی پزشک است و ادعای بدون نیاز به نسخه نخستین نشانه تقلبی یا قاچاق بودن کالاست.
شهروندان میتوانند تخلف در عرضه یا تبلیغ غیرقانونی را به معاونتهای غذا و داروی دانشگاههای علوم پزشکی یا سامانه TTAC گزارش دهند.
حاجیانی تاکید کرد: داروهای کاهش وزن میتوانند برای بیماران مناسب، بخشی مؤثر از درمان چاقی باشند، اما مصرف خودسرانه آنها سلامت را به خطر میاندازد و مردم نباید ارزشمندترین دارایی خود، یعنی سلامتی را، فدای کاهش وزن سریع کنند.
گزارش : نرگس چترسحر