سومین سمپوزیوم ملی لاکپشتهای دریایی ایران، در چابهار برگزار شد و اداره کل حفاظت محیطزیست استان بوشهر به دلیل اقدامات مؤثر، برنامهریزی علمی و عملکرد موفق در حوزه پایش، حفاظت و مدیریت زیستگاههای لاکپشتهای دریایی، بهعنوان برگزیده این رویداد ملی معرفی و مورد تقدیر قرار گرفت.
خلیج فارس و کرانههای آفتابی آن خانه دیروز و امروز زیستمندان بسیاری است که لاکپشتهای دریایی یکی از آنها به شمار میرود، به طور کلی، هفت گونه لاکپشت دریایی در جهان وجود دارد که پنج گونه آن در آبهای خلیج فارس به صورت فصلی یا دائمی حضور دارند و از این میان، دوگونه بسیار کمیاب لاکپشت سبز و پوزه عقابی برای تخمریزی به جزایر جنوبی ایران روی میآورند.
زیباترین و کمیابترین لاکپشت جهان در خلیج فارس
لاک پشت پوزه عقابی زیبا و کمیاب ترین گونه از لاکپشتهای دریایی است که تعداد کمی از آنها در جهان باقیمانده است، گونهای که در معرض جدیترین خطر انقراض قرار دارد اما همچنان تعداد قابل قبولی از آنها در جزایر و استانهای حوزه خلیج فارس ار جمله بوشهر حضور دارند.
خزندهای که حدود ۴۰ تا ۵۰ سال عمر میکند و اکثر عمر خود را در آبهای اقیانوس میگذرانند، لاکپشت پوزه عقابی همانطور که از نامش پیداست، ظاهری متفاوتتر از سایر لاکپشتها دارد و همین تفاوت سبب نامگذاری آن شدهاست.
لاکپشت پوزه عقابی لاکی سخت و در عین حال جذاب دارد که این عامل سبب شکار بیرویه آن و قرارگیریاش در خطر انقراض شدهاست.
رژیم غذایی لاکپشت پوزه عقابی، متفاوت بوده و تنها جانوری است که (در کنار عروس ماهی) از اسفنجها تغذیه میکند.
در زمان حاضر، کمتر از ۸۰۰۰ لاکپشتهای پوزه عقابی در جهان باقی مانده، گونهای که تنها در ۱۰۰ سال پیش میلیونها عدد از آن وجود داشت.
وضعیت بقای لاکپشت پوزه عقابی و تهدیدها
متاسفانه نه در ایران و نه در هیچ جای دیگر، لاکپشتهای پوزه عقابی شرایط بقای مطلوبی ندارند و تحت فهرست سازمان IUCN (اتحادیه بینالمللی حفاظت از محیط زیست) در شدیدترین معرض انقراض گونهای قرار دارند، طوریکه تنها یک گام تا انقراض کامل آنها در طبیعت باقی مانده است.
به نوشته نشریه نشنال جئوگرافیک، عوامل انسانی تاثیرگذارترین دلیل نابودی لاکپشتهای پوزه عقابی است و فعالیتهایی نظیر تجارت لاکپشت به دلیل استفاده از لاک خوش طرح و رنگ آن در صنایع زینتی، استفاده از تخم و گوشت آن به دلیل ارزش غذایی و کاربردهای پزشکی، از بین بردن زیستگاه طبیعی آنها به وسیله حفاری نفت و عواملی دیگر، از جمله دلایلی هستند که این لاکپشتها را در معرض انقراض قرار میدهد.
لاکپشت دریایی نوعی خزنده محسوب میشود و برخلاف بسیاری از گونههای دریایی، دارای شش است؛ بنابراین این سنگپشتان نیاز دارند با توجه به فعالیت خود، چندین ثانیه را در سطح آب بگذرانند. به طور کلی اقیانس اطلس، هند، آرام و خلیج فارس به عنوان زیستگاه اصلی لاکپشتهای پوزه عقابی یاد میشود. اما زیستگاه این جانور در ایران به طور دقیقتر شامل استانهای هرمزگان و بوشهر (جزایر نخیلو، امالکرم، خارگ و خارگو و نایبند) است.
چرخه زندگی لاکپشتهای پوزه عقابی به سه مرحله دریانشینی، مرحله اقیانوسی و مرحله باروری تقسیم میشود، در چرخه سوم که باروری باشد لاکپشتهای پوزه عقابی برای تخمگذاری به سواحل نزدیک میشوند و این زمانی است که مناطق یادشده مملو از تخمهای لاکپشت میشود و نخیلو و خارگ و خارگو از معروفترین اماکن برای مشاهده لاکپشت پوزه عقابی محسوب میشود.
یک لاکپشت پوزه عقابی ماده دست کم ۲۰ سال زمان نیاز دارد تا به بلوغ جنسی برسد و صدها یا هزاران کیلومتر را طی کند تا در ساحل مورد نظر تخمریزی کند و در هربار تخم ریزی، ۱۳۰ تا ۱۶۰ تخم در آشیانه میریزند، به همین دلیل کشور ما و بویژه استانهای بوشهر و هرمزگان نقشی مهم در نگهداری و محافظت از مناطق تخمریزی شده دارند.
دستکاری ساحل و تور صیادان کابوس کشنده لاکپشتهای منقار عقابی
این لاک پشتهای دریایی در خشکی و ساحل با خطراتی مواجهند که نسل آنها را تهدید میکند؛ از تخریب تا آلودگی صوتی و نوری سواحل در خشکی و تورهای صیادی که در دریا کابوس حیات و بلای جان آنها شده است.
رئیس محیط زیست دریایی اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر گیرکردن در ادوات صیادی و صید ترال را مهمترین عوامل تهدید کننده این لاکپشتهای دریایی عنوان کرد و از صیادان میخواست که اگر این گونههای در معرض خطر انقراض به دام صیدشان افتاد، به سرعت آن را رها کنند به دریا بیندازند.
محمد امین طلاب اضافه کرد: در صورتی که لاکپشتِ به دام افتاده پلاک داشت، خوب است صیادان در تماس با محیط زیست پلاک آن را بخوانند تا مسیر حرکت و وضعیت او رصد شود.
با این حال، جامعه صیادی استان بوشهر نقشی پررنگ در حفاظت از بقای لاکپشتهای منقار عقابی در معرض خطر انقراض دارند زیرا هر آن ممکن است با تورهایی که برای صید روزی از خوان خلیج فارس به دریا انداخته میشود، لاکپشتی صید شود که در تنازع سختی برای بقا قرار دارد.
حالا چند سالی است که آموزش صیادان برای رها سازی لاکپشتهای دریایی از تو صید در اسکلههای صیادی بوشهر آغاز شدهاست.
راز بقای منقار عقابیهای خلیج فارس در بوشهر
لاک پشتهای منقار عقابی خلیج فارس یکی از این گونهها دریایی است که طعم تلخ دستکاری محیط زیست خود از سوی انسان را چشیده باشد؛ هنگامی که تخریب سواحل و توسعه صنعت؛ ساحل فراخ و امن خلیج فارس را برای تخمگذاری او محدود کرد تا اکنون در پناه اقدامات حفاظتی بتواند ادامه حیات دهد.
رئیس محیط زیست دریایی اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر لاک پشتهای منقار عقابی را "نماد استان بوشهر" میخواند و میگوید: پارک ملی دریایی نایبند، جزایر امالگرم و نخیلو، خارگو و محدوده محدودی از خارگ، عرصه تخمگذاری این گونه در معرض انقراض در استان بوشهر است.
به گفته طلاب محدودهای محصور نیز برای تخم گذاری این لاکپشتها در نایبند ایجاد شده تا روند نجات این گونه دریایی شتاب گیرد؛ تخمهای لاکپشتها به این منطقه نوزادگاه منتقل و تا زمان تبدیل به بچه لاکپشت حفاظت میشوند؛ سپس این نوزادان پس از سرشماری، تا رسیدن به دریا تعقیب و محافظت میشوند تا به سلامت قدم به دریا بگذارند.
این طرح حمایتی از لاک پشتهای در معرض خطر خلیج فارس که سال ۸۰ آغاز شد، از یک دهه گذشته روند منظمتری به خود گرفته است؛ به گفته رئیس محیط زیست دریایی اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر تاکنون صدها لاک پشت بالغ پلاک کوبی شده است.
طلاب افزود: سالانه گروهی تشکیل میشود تا در روزهایی که لاک پشتهای ماده برای تخمگذاری به سواحل بوشهر میآیند را سرشماری کند؛ اکنون بیش از ۳۰ درصد از مادههایی که به ساحل بازمیگردند پلاککوبی سال قبل را با خود دارند و اگر طرح تداوم یابد این درصد سال به سال افزایش مییابد چرا که کمبود نیرو و دشواری کار سبب شده تا برخی از این لاکپشتها از دید نیرویهای حفاظت محیط زیست دور بمانند.
مهمترین تهدیدهای این زیستمندان خلیج فارس در خشکی از نظر طلاب، تخریب سواحل به عنوان مکان لانهگزینی آنها است؛ با توسعه صنعتی و جوامع انسانی در جنوب استان بوشهر، بسیاری از گسترههای طبیعی لانه گزینی منقار عقابیها از بین رفته و آن بخشهایی که باقی مانده باید حفاظت شود.
آنطور که او گفته، همه مکانهای لانه گزینی این گونه در معرض خطر انقراض در مناطق حفاظت شده استان بوشهر قرار دارد و این به معنای ورود ممنوعی برای توسعه سکونتگاههای انسانی است.
هر چند بر اساس قوانین، ورود عموم مردم به این مناطق ممنوع است اما برخی دلایل مانند کمبود نیروهای حفاظتی، سبب شده تا پای مردم به این سواحل نیز باز شود.
رئیس محیط زیست دریایی اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر در این ارتباط ادامه داد: با توجه به اینکه دسترسی به جزایر برای عموم امکانپذیر نیست و جزایر ام الگرم، نخیلو و خارگو برای لانهگزینی و تجمگذاری لاکپستها امنتر است اما سواحل نایبند مانند بنود بیشتر نیازمند حفاظت هستند.
طلاب اضافه کرد: در سالهای اخیر ممنوعیت ورود به مناطق تخمگذاری لاکپشتها در ماههای اسفند تا خرداد با جدیت بیشتر و سختگیرانهتر اعمال شده تا فضایی امنتر برای زادآوری منقار عقابیها در کرانه خلیج فارس فراهم شود.
آموزش جوامع پیرامونی در خشکی نیز از نظر اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر دور نمانده است پیش و همزمان با تخمگذاری منقار عقابیها در کرانه خلیج فارس، آموزش ساکنان این مناطق در دستور کار قرار میگیرد.
حفاظت از لاک پشتهای دریایی با اقدام ملی
امروز این گزاره که بشر نباید به زیستگاه امن دیگر زیستمندان این کره خاکی آسیب بزند مورد تاکید مسئولان و سمنهای زیست محیطی قرار گرفته و فرهنگ آن در حال گسترش است تا مبادا شاهد طولانیتر شدن فهرست گونههای در معرض خطر حیات وحش کشور و استانمان باشیم.
طوریکه سومین سمپوزیوم ملی لاکپشتان دریایی ایران در چابهار با حضور احمدرضا لاهیجان زاده معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست، کارشناسان، پژوهشگران، مدیران استانی و فعالان حوزه محیط زیست دریایی با هدف تبادل دانش، ارائه تجربیات میدانی و تقویت هماهنگیهای ملی در زمینه حفاظت از لاکپشتهای دریایی کشور برگزار شد.
لاهیجانزاده، در این رویداد ملی با تأکید بر اهمیت راهبردی تنوع زیستی در سواحل و دریاهای کشور، حفاظت از گونهها و زیستگاههای دریایی را پیشبنای هرگونه توسعه در مناطق ساحلی دانست.
وی اظهار کرد: هر نوع برنامهریزی توسعهای در سواحل، بدون صیانت از تنوع زیستی و پایداری زیستگاهها، نهتنها پایدار نخواهد بود بلکه در بلندمدت هزینههای جبرانناپذیری به همراه خواهد داشت.
لاهیجانزاده با اشاره به تلاشهای صورتگرفته در استانهای جنوبی کشور، از اقدامات ادارات کل حفاظت محیط زیست ساحلی جنوب در زمینه حفاظت، پایش زیستگاههای تخمگذاری و مدیریت گونه های لاکپشتهای دریایی ایران تقدیر و تشکر کرد و نقش مشارکت جوامع محلی، سازمانهای مردمنهاد و محیطبانان را در موفقیت این برنامهها مؤثر دانست.
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست از تکمیل برنامه اقدام ملی حفاظت از لاکپشتهای دریایی و آغاز اجرای طرحهای حفاظتی در سواحل کشور خبر داد و گفت: تدوین برنامه اقدام ملی حفاظت از لاکپشتهای دریایی اقدام مهم محیط زیستی کشور در راستای حفاظت و احیای زیست بوم های دریایی است.
لاهیجانزاده افزود: تدوین برنامه اقدام ملی حفاظت از لاکپشتهای دریایی هم اکنون به اتمام رسیده و دبیرخانه حفاظت از لاکپشتهای دریایی نیز با همکاری دانشگاهها، سمنها و صنایع تشکیل شده و حفاظت، پایش و تگگذاری لاکپشتها در زیستگاههای تخمگذاری، بیشتر در جزایر خلیج فارس و دریای عمان، در حال انجام است.
معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: تاکنون حدود ۵۰۰ قطعه لاکپشت دریایی علامتگذاری شدهاند و همزمان بهسازی و پاکسازی سواحل تخمگذاری، نصب تابلوهای اطلاعرسانی، جلوگیری از فعالیتهای توسعهای غیرمجاز و برخورد قانونی با متخلفان در دستور کار قرار دارد.
لاهیجانزاده با اشاره به برگزاری دورههای آموزشی برای صیادان و جوامع محلی، تأکید کرد: حفاظت و احیای این گونه مهم دریایی تنها از عهده سازمان حفاظت محیط زیست خارج است و نیازمند مشارکت گسترده بهرهبرداران محیطهای ساحلی و دریایی است.
بوشهریها پیشتاز و موفق در نگهبانی از لاکپشتهای دریایی در معرض خطر
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان بوشهر با اشاره به برخورداری این استان از سواحل گسترده و زیستگاههای ارزشمند اظهار کرد: این استان نقش کلیدی در حفاظت از گونههای در معرض خطر، بویژه لاکپشتهای دریایی ایفا میکند.
عبدالرحمن مرادزاده افزود: محیطزیست استان بوشهر عنوان برگزیده همایش ملی رویکردهای نوین در اقتصاد آبی و سومین سمپوزیوم ملی لاکپشتهای دریایی ایران را کسب کرد.
مرادزاده یادآورشد : کسب این عنوان ملی نشاندهنده جایگاه مهم استان بوشهر در حفاظت از تنوع زیستی دریایی کشور است.
وی اضافه کرد: این موفقیت حاصل تلاش مستمر کارشناسان، همیاران محیطزیست و همکاری جوامع محلی ساحلی است.
مرادزاده ادامه داد: در این همایش، گزارش جامع عملکرد استان در زمینه پایش، شناسایی زیستگاهها، اجرای اقدامات حفاظتی، آموزش و جلب مشارکت جوامع محلی ارائه شد که مورد توجه و استقبال شرکتکنندگان و داوران قرار گرفت.
وی با اشاره به پیوند میان حفاظت از محیطزیست دریایی و توسعه پایدار تصریح کرد: رویکرد اقتصاد آبی زمانی موفق خواهد بود که صیانت از اکوسیستمهای حساس دریایی، از جمله زیستگاههای لاکپشتهای دریایی، بهعنوان یک اصل اساسی در سیاستگذاریها و برنامههای توسعهای مورد توجه قرار گیرد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان بوشهر تأکید کرد: این اداره کل با تداوم برنامههای علمی، تقویت همکاریهای بینبخشی و بهرهگیری از ظرفیتهای بومی، حفاظت از گونههای شاخص دریایی و صیانت از سرمایههای طبیعی این استان را با جدیت دنبال خواهد کرد.
وی افزود: حفاظت از لاکپشتهای دریایی، فقط اقدامی در راستای حمایت از یک گونه خاص نیست، بلکه گامی کلیدی برای حفظ سلامت زیستبومهای دریایی و توازن اکولوژیک خلیج فارس است.
مرادزاده با اشاره به جایگاه جهانی این گونه گفت: لاکپشت پوزهعقابی یکی از گونههای بسیار ارزشمند و با قدمتی چندین میلیونساله است که در فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده «بهشدت در معرض خطر» قرار دارد.
وی ادامه داد: این زیستگاهها با تلاش شبانهروزی محیطبانان، کارشناسان و مشارکت جوامع محلی به پناهگاهی امن برای این گونه تبدیل شدهاند. شناسایی محلهای لانهسازی، پایش شبانهروزی در جزایری مانند خارگو، و کاهش تهدیدات انسانی از جمله برنامههای حفاظتی جاری در استان بوشهر است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست بوشهر یادآورشد: تعامل سازندهای میان نهادهای دانشگاهی، تشکلهای محیط زیستی، بومیان و کارشناسان برای اجرای طرحهای حفاظت از لانهها در خارگ و خارگو ایجاد شده و نتایج مثبتی در کاهش تهدیدات و افزایش نرخ بقای نسل این گونه به دنبال داشته است.
مرادزاده تصریح کرد: امسال نیز، در چارچوب برنامه عمل ملی حفاظت از لاکپشتهای دریایی، اقدامات پایشی و حفاظتی از اوایل اردیبهشت در همه زیستگاههای فعال استان بوشهر آغاز شده و انتظار میرود طی هفتههای آینده، تعداد قابل توجهی از لانهها در این جزایر شناسایی و تحت حفاظت قرار گیرد.